Činjenica je, međutim, da carigradska patrijaršija već odavno, od samog pada Carigrada pod Turke, nema mogućnost da istupa kao zastupnik i branitelj pravoslavlja. Carigradskog patrijarha od g. 1453. postavlja turski sultan, a od vremena Kemala Ataturka patrijarh može biti postavljen samo uz odobrenje turske vlade.

No, ta patrijaršija nikad nije predstavljala, niti imala mogućnost da predstavlja grčki pravoslavni narod i crkvu, nego samo Fanar. A Fanar je trgovačka četvrt Carigrada (nazvana tako po pristanišnim svetionicima). To je grčka buržoazija koju je Turska ostavila na miru, i zadužila da vodi turske trgovačke poslove, pošto se sami Turci nisu trgovinom bavili. Fanar je bio zaštićen, i nijedan janičar nije mogao bez dozvole samog sultana, odnosno vezira, da stupi na tlo Fanara. Fanar je uživao autonomiju ističući belu zastavu, kao i naš Dubrovnik. Ali, ta autonomija je plaćana velikim porezom plaćenim turskoj porti. Porez je iznosio i do osamdeset procenata dobiti. No, zato su Fanarioti (ne samo Grci, nego i Jevreji, Cincari i Jermeni Fanara) pod zaštitom Turske, vršili nečuvenu pljačku stanovništva po teritoriji Turske imperije. Za tu pljačku su bili jednako zainteresovani i Turci i Fanarioti, jer što je veća pljačka, veći prihod će imati i turska porta iz onih osamdeset procenata poreza, i Fanar od preostalih dvadeset procenata dobiti. Fanarioti su birali patrijarha i patrijarh carigradski je predstavljao samo njih. Fanariotski patrijarh je postavljao episkope po Grčkoj, Bugarskoj, Srbiji, Bosni – sve dok nije 1557. osnovana, izdvojena i obnovljena Pećka srpska patrijaršija. Uticaju Fanariota mogli su da se otmu samo manastiri i sveštenici povezani sa manastirima. Situacija je, dakle, pravno ista: kako je carigradski patrijarh pod vlašću turskog sultana, tako je i Ruska crkva, čak lišena patrijarha, preko Svetog Sinoda, koji kao svoje činovničko telo imenuje car, potčinjena caru.

No, kad su Grci počeli da rade na svom oslobođenju, Fanar i carigradski patrijarh su bili na strani Turske – protiv Grka. I dan-danas carigradski patrijarh podržava – jer mora – Turke u zauzimanju dela Kipra. Fanarsko sveštenstvo i episkopi u Bosni – a posle ukidanja Pećke patrijaršije ponovo episkope u Bosni postavlja Fanar – bili su na strani Turaka za vreme velikog srpskog ustanka u Bosni i Hercegovini 1875-1878. godine. Kao i protiv pravoslavnih Grka. Zato je grčka crkva izdvojena i odvojena od carigradske patrijaršije. Dakle, Fanarioti nisu nikakvi „Grci“, nego turski podanici. Razočarenje balkanskih pravoslavnih naroda u carigradsku patrijaršiju koristila je, međutim, Rimokatolička rimska crkva da čitavo „grčko pravoslavlje“ ili „šizmu“ okarakterišu onako kako je zaslužio da bude okarakterisan samo Fanar. To je ista kleveta pravoslavlja kao kad se i u carskoj Rusiji pravoslavlje poistovećuje s potčinjenošću crkve carskom apsolutizmu, a zaboravljaju se ruski monasi i takva pojava kao slavjanofili, borci za obnovu autentičnog pravoslavlja.

Fanariotska politika pravoslavne crkvene hijerarhije u Bosni, pa i u Srbiji, pre i posle Pećke patrijaršije, doprinela je tome da veliki broj pravoslavnih napusti veru, poistovećujući je sa azijatskim despotizmom i podaništvom. Demoralizacija je bila velika i posle ustanka u Bosni i Berlinskog kongresa 1878, te su pravoslavni sveštenici, razočarani u svoje episkope Fanariote, odbacivali sveštenički čin i poziv, i postajali ili ateisti, kao Vasa Pelagić, ili rimokatolici – kao i dobar broj srodnika predaka pisca ovih redova.

Međutim, teologija Fanariota nije pravoslavna, nego upravo rimokatolička, a u njoj ima islamskog uticaja isto onoliko koliko ga ima i na teologiju glavnog i najvećeg, zvaničnog rimokatoličkog teologa, Tome Akvinskog (koji je formiran pod uticajem aristotelizma iz islamske papske Španije, kad se Rimska crkva, istim sredstvima kao i islam, borila sa islamom za prevlast u Mediteranu).

U toj teologiji je naglašeno jedinstvo ili celina crkve kao bića kojim se poništava biće vernika. Crkva je „objektivno sveta“ i kao takva, ona „objektivno“ postoji onako kako postoji bilo koja stvar ili institucija u svetu i istoriji. Ona nije shvaćena kao duhovna zajednica. Biće nije čovek vernik, nego crkva kao pravna ustanova zasnovana, kao i islamska država, na božanskom pravu. Bog je tako shvaćen islamski: kao predodređenost svetskog i istorijskog zbivanja. Slavjanofil Aleksej Homjakov je to prvi jasno zapazio, i napisao studiju o savezu rimokatolicizma s islamom protiv pravoslavlja. Taj savez je već u zajedničkom svojstvu i islamske i rimokatoličke teologije: obe podjednako odriču slobodu i duhovnost čoveka kao posebnog i pojedinačnog bića, dakle, odriču ličnost čoveka. Čovek stiče vrednost (koja se ni za islam ni za rimokatolicizam ne sastoji u slobodi i duhovnosti čoveka, nego u moći i efikasnosti služenja Rimskoj crkvi ili islamskoj državi), dakle, stiče vrednost tek uključenošću u zajednicu (rimokatoličku ili islamsku), jer osnova vrednosti je ta zajednica, njeno jedinstvo, stvoreno, tobože, samim Bogom. Pravoslavlje, naprotiv – i jedino ono među svim mogućim teologijama u istoriji čovečanstva – ističe vrednost čoveka kao bezuslovnu, bez obzira na uključenost čoveka u bilo koju zajednicu, a vrednost se ne sastoji, nego se samo dokazuje uključenjem, a sastoji se u duhovnosti i slobodi kojom se čovek kao biće po sebi i u sebi, kao biće Bogom stvoreno, takvim kakvo jest (duhovno i slobodno biće), odlikuje još pre svake istorije i pre svakog svog vremena. To je smisao pravoslavnog učenja o večnosti Logosa.

Pravoslavna crkva dolazi u krizu kad zanemari tu osnovu hrišćanskog učenja i kad, poput islama ili rimokatolicizma, smatra da bi crkva mogla biti sveta bez prethodne duhovnosti i slobode čoveka. To zvanični teolozi pravoslavnih crkava – kad su ove u krizi, kao u vreme vlasti sultana, ili cara, ili bilo kog totalitarizma nad njom – zaboravljaju, ističući da je bitno u učenju pravoslavnom eklisiologija, učenje o crkvi kao zajednici.

Drugim rečima, unijati, rimokatolički teolozi i sl., uvek su pravoslavlje poistovećivali s njegovim kriznim položajem, tj. s politikom koja je silom nametana pravoslavnoj crkvenoj hijerarhiji. A to znači da su pravoslavlje poistovećivali sa izdajom pravoslavlja, te ispada da je pravoslavlje u samoj svojoj suštini – izdaja hrišćanstva.

Žarko Vidović, Ruski slavjanofili: reč u njihovu odbranu (1975-1976), str. 83-86.

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here